<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1982-7806</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Cadernos de História da Educação]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Cad. Hist. Educ.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1982-7806</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[EDUFU - Editora da Universidade Federal de Uberlândia]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1982-78062025000100431</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.14393/che-v24-e2025-46</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A sala de aula nas obras literárias de J. B. de Mello e Souza, professor catedrático do Colégio Pedro II (1938-1943)]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[El aula en las obras literarias de J. B. de Mello e Souza, profesor catedrático del Colegio Pedro II (1938-1943)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The classroom in J. B. de Mello e Souza&#8217;s books, a chair professor at Colégio Pedro II (1938-1943)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cândido]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renata Marcílio]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gabriel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sônia Maria da Silva]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2025</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2025</year>
</pub-date>
<volume>24</volume>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1982-78062025000100431&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1982-78062025000100431&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1982-78062025000100431&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Este trabalho intenta identificar mudanças e permanências nas salas de aula descritas por J. B. de Mello e Souza (1888-1969), professor de 1914 a década de 1960 em escolas públicas e privadas e catedrático do Colégio Pedro II. Em sua obra, a sala de aula é apresentada em recortes temporais e espaços geográficos distintos do final do século XIX até meados do século XX. A análise considera Majupira (1938), Meninos de Queluz (1949) e Estudantes do meu tempo (1943), com atenção às diferenças da sala de aula nas obras ficcional e memorialistas. Para tal, os aportes teórico-metodológicos em História da Educação sobre o conceito sala de aula apoia-se nas pesquisas de Escolano Benito (2017) e Rosa Fátima de Souza (1998, 2013), dentre outros. O estudo das obras oportuniza discussões a respeito das práticas de ensino e representações dos professores debatidas pelo governo republicano e a manutenção de tradicionais modelos escolares.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen Este trabajo intenta identificar cambios y permanencias en las aulas descritas por J. B. de Mello e Souza (1888-1969). Profesor de 1914 a la década de 1960 en escuelas públicas y privadas y profesor del Colégio Pedro II. En su obra, el aula se presenta en diferentes marcos temporales y espacios geográficos desde finales del siglo XIX hasta mediados del siglo XX. Se analizan Majupira (1938), Meninos de Queluz (1949) y Estudantes do meu tempo (1943), considerando las posibles diferencias en el aula en las obras de ficción y memorias. Para ello, se buscan aportes teóricos y metodológicos en la Historia de la Educación sobre el concepto de aula, a partir de las investigaciones de Escolano Benito (2017) y Rosa Fátima de Souza (1998, 2013), entre otros. El estudio de las obras brinda una oportunidad para discusiones sobre las prácticas docentes y las representaciones docentes debatidas por el gobierno republicano y el mantenimiento de los modelos escolares tradicionales.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract This paper aims to identify changes and continuities in the classrooms described by J. B. de Mello e Souza (1888-1969). He was a teacher from 1914 to the 1960s in public and private schools and a professor at Colégio Pedro II. In his work, the classroom is presented in distinct temporal frames and geographic spaces from the end of the 19th century to the middle of the 20th century. Majupira (1938), Meninos de Queluz (1949) and Estudantes do meu tempo (1943) are analyzed, considering the possible differences in the classroom in fictional and memorialist works. To this end, we seek theoretical and methodological contributions in History of Education on the concept of classroom, based on the research of Escolano Benito (2017) and Rosa Fátima de Souza (1998, 2013), among others. The study of the works provides an opportunity for discussions regarding teaching practices and representations of teachers debated by the republican government and the maintenance of traditional school models.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Sala de aula]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[História da Educação]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Literatura.]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Aula]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Historia de la Educación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Literatura.]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Classroom]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Education History]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Literature]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AMPARO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patrícia Aparecida do]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CÂNDIDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renata Marcílio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LIMA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Laura Godinho]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O romance de formação da professora: contribuições da literatura para pensar a História da Educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos de História da Educação]]></source>
<year>2022</year>
<volume>21</volume>
<numero>e076</numero>
<issue>e076</issue>
<page-range>1-18</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ARRIADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eduardo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[NOGUEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Gabriela Medeiros]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VAHE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mônica Maciel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A sala de aula no século XIX: disciplina, controle, organização]]></article-title>
<source><![CDATA[Conjectura]]></source>
<year>2012</year>
<volume>17</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>37-54</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BASTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Helena Câmara.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Do quadro-negro à lousa digital: a história de um dispositivo escolar]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos da História da Educação]]></source>
<year>2005</year>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>133-41</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BURKE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Escrita a história: novas perspectivas]]></source>
<year>1992</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Universidade Estadual Paulista]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CÂNDIDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antônio.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vários Escritos]]></source>
<year>2011</year>
<edition>5</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ouro Sobre Azul]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CÂNDIDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renata Marcílio.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A máquina de festejar: seus usos e configurações nas escolas públicas primárias brasileiras e portuguesas (1890-1930)]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Faculdade de Educação, Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CATANI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Denice Barbara.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Annie Ernaux e a educação: ficção, autobiografia e compreensão sociológica]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista USP]]></source>
<year>2023</year>
<numero>137</numero>
<issue>137</issue>
<page-range>15-30</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ESCOLANO BENITO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Augustin]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A escola como cultura: experiência, memória e arqueologia]]></source>
<year>2017</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Alínea]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GABRIEL]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sônia Maria da Silva.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pinto Júnior]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arnaldo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[João Baptista de Mello e Souza: trajetórias e memórias de um professor]]></source>
<year>2020</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Faculdade de Educação, Universidade Estadual de Campinas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[JULIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dominique.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A cultura escolar como objeto histórico]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de História da Educação]]></source>
<year>2001</year>
<numero>01</numero>
<issue>01</issue>
<page-range>09-43</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LOPES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eliana Marta Teixeira.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[História da Educação e Literatura: algumas ideias e notas]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Educação]]></source>
<year>2005</year>
<volume>30</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MELLO e SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Baptista]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Majupira: romance brasileiro da atualidade (1930 - 1934)]]></source>
<year>1949</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Saraiva S/A]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MELLO e SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Baptista]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Meninos de Queluz]]></source>
<year>1949</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Aurora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MELLO e SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Baptista]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudantes do meu tempo: crônicas do Colégio Pedro II]]></source>
<year>1958</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Oficinas Gráficas do Internato do Colégio Pedro II]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORAES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dislane Zerbinatte.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Literatura, memória e ação política: uma análise de romances escritos por professores paulistas]]></article-title>
<source><![CDATA[Dissertação]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Faculdade de Educação, Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PAULILO]]></surname>
<given-names><![CDATA[André Luiz.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A cultura material da escola. Apontamentos a partir da história da educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de História da Educação]]></source>
<year>2019</year>
<numero>19</numero>
<issue>19</issue>
<page-range>01-24</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Fátima de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Templos de civilização: a implantação da escola primária graduada no estado de São Paulo: (1890-1910)]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Editora da UNESP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Fátima de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A militarização da infância: expressões do nacionalismo na cultura brasileira]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos Cedes]]></source>
<year>2000</year>
<volume>20</volume>
<page-range>104-21</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Fátima de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Objetos de ensino: a renovação pedagógica e material da escola primária no Brasil, no século XX]]></article-title>
<source><![CDATA[Educar em Revista]]></source>
<year>2013</year>
<numero>49</numero>
<issue>49</issue>
<page-range>103-20</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Fátima de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A configuração das Escolas Isoladas no estado de São Paulo (1846-1904)]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de História da Educação]]></source>
<year>2016</year>
<volume>16</volume>
<numero>2 (41)</numero>
<issue>2 (41)</issue>
<page-range>341-77</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TANURI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonor Maria.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[História da formação de professores]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Educação]]></source>
<year>2000</year>
<numero>14</numero>
<issue>14</issue>
<page-range>61-88</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VASCONCELOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Mauro de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O meu pé de laranja lima]]></source>
<year>1968</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Melhoramentos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
