<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2238-0094</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Brasileira de História da Educação]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[RBHE]]></abbrev-journal-title>
<issn>2238-0094</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedade Brasileira de História da Educação]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2238-00942017000400103</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.4025/rbhe.v17n4.1007</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[As &#8216;Cartas de Formação&#8217; de Mário de Andrade (1924-1945) e sua Potência Educativa]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Mário de Andrade&#8217;s &#8216;Formation Letters&#8217; (1924-1945) and its Educational Strenght]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Las Cartas de Formaci&#243;n de M&#225;rio de Andrade (1924-1945) y su Potencia Educativa]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Flavio Tito Cundari da Rocha]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aquino]]></surname>
<given-names><![CDATA[Julio Groppa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[São Paulo SP]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2017</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2017</year>
</pub-date>
<volume>17</volume>
<numero>4</numero>
<fpage>103</fpage>
<lpage>131</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2238-00942017000400103&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2238-00942017000400103&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2238-00942017000400103&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo: No presente artigo, analisam-se as &#8216;cartas de forma&#231;&#227;o&#8217; trocadas entre M&#225;rio de Andrade e um conjunto de jovens escritores ao longo de mais de duas d&#233;cadas, nas quais ele ocupou o lugar de mestrepara os mais novos. Inspirados pela an&#225;lise de Michel Foucault sobre o cuidado de si greco-romano e sobre sua extens&#227;o para o &#226;mbito educacional - a &#8216;psicagogia&#8217; -, sustentamos a hip&#243;tese de que, por meio das correspond&#234;ncias em tela, instauraram-se pr&#225;ticas formativas em nada tribut&#225;rias do trato pedag&#243;gico stricto sensu. Apontamos para um arranjo educativo marcado por um endere&#231;amento &#233;tico &#224; pr&#225;tica escritural, de sorte que esta assumisse o papel de elo permanente entre o sujeito escrevente e sua verdade, ambos em permanente constru&#231;&#227;o.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract: This paper concerns the formation letters exchanged between M&#225;rio de Andrade and a group of young writers during more than two decades, in which he was recognized as a master for the younger ones. Inspired by Michel Foucault&#8217;s analysis about Greco-roman&#8217;s care of the self and its extension in the educational field - psicagogy -, we support the hypothesis that claims that, through the mentioned correspondence, some practices of formation were stablished away from the pedagogical dealing strictosensu. That redirects education towards a new arrangement, marked by an ethical addressing to writing practices, which would lead them to undertake the role of a permanent ethical link between the subject who writes and his own truth, both in permanent elaboration.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen: El presente art&#237;culo trata de las cartas de formaci&#243;n intercambiadas entre Mario de Andrade y un conjunto de j&#243;venes escritores, a lo largo de m&#225;s de dos d&#233;cadas, en las cuales &#233;l ocup&#243; el lugar de maestro para los m&#225;s nuevos. Inspirados por el an&#225;lisis de Michael Foucault sobre el cuidado de s&#237; greco-romano y su extensi&#243;n en el &#225;mbito educacional - la psicagog&#237;a -, sostenemos la hip&#243;tesis de que, por medio de las correspondencias en cuesti&#243;n, se establecieron pr&#225;cticas formativas lejanas del trato pedag&#243;gico stricto sensu, apuntando para un dise&#241;o educativo marcado por un direccionamiento &#233;tico a la pr&#225;ctica escritural, a fin de que esa asumiera el papel de eslab&#243;n &#233;tico permanente entre el sujeto que escribe y su verdad, ambos en permanente construcci&#243;n.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[carta]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[escrita]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[literatura brasileira]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Mário de Andrade]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Michel Foucault]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[letter]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[writing]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[brazilian literature]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Mário de Andrade]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Michel Foucault]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[carta]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[escrita]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[literatura brasileña]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Mário de Andrade]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Michel Foucault]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Carlos &amp; Mário: correspondência completa entre Carlos Drummond de Andrade e Mário de Andrade]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Bem-Te-Vi]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cartas a Murilo Miranda]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Nova Fronteira]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A lição do guru: cartas a Guilherme Figueiredo]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Civilização Brasileira]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vida literária]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hucitec]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bandeira]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Itinerários: cartas a Alphonsus de Guimaraens Filho]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Duas Cidades]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sabino]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cartas a um jovem escritor e suas respostas]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Record]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arantes]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Mário de Andrade: o percurso dos parques infantis em São Paulo]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Phorte]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Assis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Correspondência de Machado de Assis]]></source>
<year></year>
<volume>tomo I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ABL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Assis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Correspondência de Machado de Assis]]></source>
<year></year>
<volume>II</volume>
<page-range>1870-889</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ABL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Assis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Correspondência de Machado de Assis]]></source>
<year></year>
<volume>III</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ABL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Assis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Correspondência de Machado de Assis]]></source>
<year></year>
<volume>IV</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ABL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Assis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Correspondência de Machado de Assis]]></source>
<year></year>
<volume>V</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ABL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Broca]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A vida literária no Brasil: 1900]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[José Olympio]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Etiene]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cartas do irmão maior]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte, MG ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mazza Edições]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Faria]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. L. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Direito a infância: Mário de Andrade e os parques infantis para as crianças de família operária na cidade de São Paulo 1935-1938]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Universidade de São Paulo, São Paulo ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Foucault]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A escrita de si. In M. Foucault. <em>Ditos &amp;escritos V: &#233;tica, sexualidade, pol&#237;tica</em>]]></source>
<year></year>
<page-range>144-62</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Forense Universitária]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Foucault]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A hermenêutica do sujeito]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Foucault]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O governo de si e dos outros]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Foucault]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A coragem da verdade]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gomes]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Escrita de si, escrita da História]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FGV]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Klinger]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Escritas de si, escritas do outro o retorno do autor e a virada etnográfica]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[7 Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Malatian]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Narrador, registro e arquivo]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Pinsky]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Luca]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O historiador e suas fontes]]></source>
<year></year>
<page-range>195-221</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Contexto]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moraes]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Mário, Otávio: cartas de Mário de Andrade a Otávio Dias Leite]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Oficial do Estado de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moraes]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Orgulho de jamais aconselhar: a epistolografia de Mário de Andrade]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moraes]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Epistolografia e crítica genética]]></article-title>
<source><![CDATA[Ciência e Cultura]]></source>
<year></year>
<volume>59</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>30-2</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pino]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zular]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Escrever sobre escrever: uma introdução crítica à crítica genética]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[WMF Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sabino]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Entrevista com Fernando Sabino]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Roda Viva. Memória Roda Viva]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sabino]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Fernando Sabino]]></article-title>
<source><![CDATA[Clarice Lispector: entrevistas]]></source>
<year></year>
<page-range>32-7</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Rocco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sêneca]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cartas a Lucílio]]></source>
<year></year>
<edition>4a</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa, PT ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Calouste Gulbenkian]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Senna]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[República das letras]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Gráfica Olímpica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Willemart]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Crítica genética e psicanálise]]></source>
<year></year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Perspectiva]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
