<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1982-7199</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Eletrônica de Educação]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Elet. Educ.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1982-7199</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal de São Carlos, Programa de Pós-Graduação em Educação]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1982-71992020000100136</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.14244/198271992769</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A abordagem CTS no contexto das questões de matemática do ENEM (2012-2016)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The CTS approach in the context of ENEM mathematical issues (2012-2016)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sbrana]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria de Fátima Costa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Albrecht]]></surname>
<given-names><![CDATA[Evonir]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aguiar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcia]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do ABC (UFABC)  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Santo André SP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do ABC (UFABC)  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Santo André SP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af3">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do ABC (UFABC)  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Santo André SP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2020</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2020</year>
</pub-date>
<volume>14</volume>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1982-71992020000100136&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1982-71992020000100136&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1982-71992020000100136&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Este relato de pesquisa está embasado em uma Dissertação de Mestrado, que teve o objetivo de analisar se a abordagem CTS (Ciência, Tecnologia e Sociedade) e a EMC (Educação Matemática Crítica) podem contribuir para o ensino contextualizado da Matemática. No primeiro momento, realizamos uma análise das questões de Matemática contempladas no ENEM (Exame Nacional de Ensino Médio), no período de 2012 a 2016, a fim de investigar se essas questões possuíam em seu contexto, questionamentos pertinentes à abordagem CTS, bem como examinar se estariam relacionadas com outras áreas de conhecimento, em uma abordagem interdisciplinar. O ENEM foi criado em 1998 com o propósito de avaliar o desempenho dos estudantes ao final da escolaridade básica, além de verificar as competências fundamentais ao exercício pleno da cidadania. Esta pesquisa é qualitativa, de caráter descritivo, tendo como base a análise de conteúdo de Bardin (2011). Dentre as 225 questões analisadas, constatamos que 62,2% não possuem em seu contexto a relação da Ciência e da Tecnologia com a Sociedade ou com outras áreas de conhecimento, sequer possibilitam questionamentos que contribuam com a formação crítica dos estudantes para o exercício da cidadania. No segundo momento, realizamos um Curso de Extensão abordando o enfoque CTS e a EMC, direcionado a professores que ensinam Matemática. Neste curso, utilizamos as questões analisadas do ENEM como instrumento de ensino-aprendizagem para discutir possibilidades de inserção dessas abordagens no ensino de Matemática. Neste relato de pesquisa apresentaremos as discussões pertinentes ao primeiro momento da pesquisa, que são as análises das questões do ENEM.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract This research report is based on a Master's Dissertation, whose objective was to analyze whether the CTS (Science, Technology and Society) approach and the EMC (Critical Mathematics Education) approach can contribute to the contextualized teaching of Mathematics. In the first stage, we carried out an analysis of Mathematics issues contemplated in the ENEM (National High School Examination), from 2012 to 2016, in order to investigate if these questions had in their context, questions pertinent to the CTS approach, as well as to examine if they would be related to other areas of knowledge, in an interdisciplinary approach. The ENEM was created in 1998 with the purpose of evaluating students' performance at the end of basic schooling, as well as verifying the fundamental competences for the full exercise of citizenship. This research is qualitative, of descriptive character, based on the content analysis of Bardin (2011). Among the 225 questions analyzed, we found that 62.2% do not have in their context the relation between Science and Technology with the Society or other areas of knowledge, nor do they allow questions that contribute to the critical formation of students for the exercise of citizenship. In the second moment, we carried out an Extension Course addressing the CTS approach and the EMC, directed to teachers who teach Mathematics. In this course, we use the analyzed issues of the ENEM as a teaching-learning tool to discuss possibilities of insertion of these approaches in the teaching of Mathematics. In this research report we will present the pertinent discussions to the first moment of the research, which are the analyzes of the ENEM questions.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Ensino de matemática]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Ciência e educação]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Abordagem educacional]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[ENEM]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Mathematics education]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Science and society]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Interdisciplinary approach]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[College entrance examinations]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AULER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Décio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BAZZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walter A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Reflexões para a implementação do movimento CTS no contexto educacional brasileiro]]></article-title>
<source><![CDATA[Ciência &amp; Educação]]></source>
<year>2001</year>
<volume>7</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>1-13</page-range><publisher-loc><![CDATA[Bauru ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AULER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Décio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Enfoque Ciência-Tecnologia-Sociedade: pressupostos para o contexto brasileiro]]></article-title>
<source><![CDATA[Ciência &amp; Ensino]]></source>
<year>2007</year>
<volume>1</volume>
<numero>especial</numero>
<issue>especial</issue>
<page-range>01-20</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARDIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laurence]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análise de conteúdo]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições 70]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BAZZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walter A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[et al.]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução aos estudos CTS Ciência, Tecnologia e Sociedade]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-name><![CDATA[Editora OEI]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BORBA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcelo C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SKOVSMOSE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ole]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A Ideologia da Certeza em Educação Matemática]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação Matemática Crítica: a questão da democracia]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>127-48</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Exame nacional do ensino médio. Portaria Ministerial nº. 438, de 28 de maio de 1998]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Parâmetros curriculares nacionais: Ensino Médio: Bases Legais]]></source>
<year>2000</year>
<page-range>109</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Parâmetros curriculares nacionais: Ensino Médio: Ciências da Natureza, Matemática e suas Tecnologias]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Parâmetros curriculares nacionais + (PCN+) - ciências da natureza e suas tecnologias]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Exame nacional do ensino médio no exercício de 2009]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>56</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Diário Oficial da União]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[ENEM - Exame nacional do ensino médio: documento básico]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Inep]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[D&#8217;AMBROSIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ubiratan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação matemática, tecnologia e sociedade]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[D&#8217;AMBROSIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ubiratan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Tendências e perspectivas historiográficas e novos desafios na história da matemática e na educação matemática]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação Matemática e Pesquisa]]></source>
<year>2012</year>
<volume>14</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>336-47</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FREIRE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pedagogia da autonomia: saberes necessários à prática educativa]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GUAZELLI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Iara R B]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[et al.]]></surname>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Alfabetização científica crítica e cultura em uma perspectiva CTSA]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[AMARAL]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carmen Lúcia Costa]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CURI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Edda]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pesquisas e Práticas de Ensino em Química &amp; Biologia]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>12-41</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Terracota]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MACHADO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renato Q.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ciência, Tecnologia, Sociedade/ CTS na formulação de questões de matemática do Exame Nacional do Ensino Médio (2009-2011): quais são as referências de contextualização?]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Piracicaba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Metodista de Piracicaba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PINHEIRO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nilcéia A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação crítico-reflexiva para um ensino médio científico-tecnológico: a contribuição do enfoque CTS para o ensino-aprendizagem do conhecimento matemático]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal de Santa Catarina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PINHEIRO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nilcéia A. M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BAZZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Caso simulado no ensino-aprendizagem de matemática: ensinar sob uma abordagem crítica]]></article-title>
<source><![CDATA[Bolema]]></source>
<year>2009</year>
<numero>32</numero>
<issue>32</issue>
<page-range>101-22</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio Claro ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wildson L. P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MORTIMER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eduardo F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Uma análise de pressupostos teóricos da abordagem CTS (Ciência-Tecnologia-Sociedade) no contexto da educação brasileira]]></article-title>
<source><![CDATA[Ensaio Pesquisa em Educação e Ciências]]></source>
<year>2000</year>
<volume>2</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>110-32</page-range><publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wildson L. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Contextualização no ensino de ciências por meio de temas cts em uma perspectiva crítica]]></article-title>
<source><![CDATA[Ciência &amp; Ensino]]></source>
<year>2007</year>
<volume>1</volume>
<numero>especial</numero>
<issue>especial</issue>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SASSERON]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lucia H.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anna M. P. de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Alfabetização científica: uma revisão bibliográfica]]></article-title>
<source><![CDATA[Investigações em Ensino de Ciências]]></source>
<year>2011</year>
<volume>16</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>59-77</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SBRANA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria de F. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A contextualização da matemática a partir da abordagem cts na perspectiva da educação matemática crítica]]></source>
<year>2017</year>
<publisher-loc><![CDATA[Santo André ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do ABC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SKOVSMOSE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ole]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação Matemática Crítica: a questão da democracia]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SKOVSMOSE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ole]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Desafios da reflexão em educação matemática crítica]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SKOVSMOSE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ole]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Ole Skovsmose e sua educação matemática crítica]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Paranaense de Educação Matemática]]></source>
<year>2012</year>
<volume>1</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<publisher-loc><![CDATA[Campo Mourão, Paraná ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
