<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0104-4060</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Educar em Revista]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Educ. Rev.]]></abbrev-journal-title>
<issn>0104-4060</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Setor de Educação da Universidade Federal do Paraná]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0104-40602019000500135</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.1590/0104-4060.69326</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[De como ensinar: traços paradigmáticos nos manuais pedagógicos e perspectivas de investigação (1870-2015)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[On how to teach: paradigmatic traits in pedagogical manuals and research perspectives (1870-2015)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Garcia]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tânia Maria F. Braga]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Vivian Batista da]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do Paraná Programa de Pós-Graduação em Educação ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Curitiba Paraná]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo Faculdade de Educação ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[São Paulo São Paulo]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<volume>35</volume>
<numero>77</numero>
<fpage>135</fpage>
<lpage>158</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0104-40602019000500135&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0104-40602019000500135&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0104-40602019000500135&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[RESUMO O objetivo do artigo é contribuir para a produção de conhecimento sobre manuais destinados à formação de professores, focalizando particularmente as obras usadas no ensino de disciplinas como a Pedagogia, a Didática, a Metodologia e a Prática de Ensino, em perspectiva ainda pouco explorada na pesquisa educacional. Denominados de manuais pedagógicos, têm sido publicados no Brasil desde 1870 com a intenção de garantir aos futuros professores uma formação especializada. A complexificação da Didática como campo de conhecimento e o fortalecimento das Didáticas Específicas produziram transformações nesse conjunto de obras ao longo dos últimos quarenta anos, demandando revisões conceituais e novas perspectivas de investigação, apontadas pelas autoras nesta síntese realizada a partir dos resultados de suas pesquisas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[ABSTRACT The aim of the article is to contribute to the production of knowledge on manuals for teachers&#8217; education, focusing particularly on the books used in the teaching of disciplines such as Pedagogy, Didactics, Methodology and Teaching Practice, from a perspective still little explored in educational research. Called pedagogical manuals, they have been published in Brazil since 1870 with the intention of guaranteeing future teachers a specialized formation. The complexity of Didactics as a field of knowledge and the strengthening of Specific Didactics have produced transformations in this set of manuals over the past forty years, requiring conceptual reviews and new research perspectives, pointed out by the authors in this paper written based on their research results.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Manuais pedagógicos]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Manuais didáticos]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Didática]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Formação de professores]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Pedagogical manuals]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Didactic manuals]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Didactics]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Teacher education]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALMEIDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A escola normal paulista: estudo dos currículos (1846 a 1990) - destaque para a Prática de Ensino]]></article-title>
<source><![CDATA[Boletim do Departamento de Didática]]></source>
<year>1993</year>
<numero>9</numero>
<issue>9</issue>
<publisher-loc><![CDATA[Araraquara ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNESP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>AMIGO DA INSTRUÇÃO</collab>
<source><![CDATA[Lições de pedagogia colecionadas por um &#8220;amigo da instrução&#8221;]]></source>
<year>1907</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Francisco Alves]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BACKHEUSER]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manual de pedagogia moderna]]></source>
<year>1942</year>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Globo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARALDI]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A CADES e a formação de professores para o ensino Secundário: uma campanha nos anos de 1950-1960]]></article-title>
<source><![CDATA[Anais do 3º Encontro Nacional de Pesquisa em História da Educação Matemática: história da educação e formação de professores]]></source>
<year>2016</year>
<conf-name><![CDATA[ ENCONTRO NACIONAL DE PESQUISA EM HISTÓRIA DA EDUCAÇÃO MATEMÁTICA, 3]]></conf-name>
<conf-date>2016</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
<page-range>34-43</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Mateus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[SBHMat]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARTHES]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O rumor da língua]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BASTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A formação de professores para o ensino mútuo no Brasil: o &#8220;Curso normal&#8221; para professores de primeiras letras do Barão de Gérando (1839)]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista História da Educação]]></source>
<year>1998</year>
<volume>2</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>95-119</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BASTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manual para os Jardins de Infância: ligeira compilação pelo Dr. Menezes Vieira -1882]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[PA ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Redes Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BEISIEGEL]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Educação e sociedade no Brasil após 1930]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[FAUSTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História geral da civilização brasileira: o Brasil republicano - economia e cultura (1930-1964)]]></source>
<year>1984</year>
<page-range>381-416</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BUFREM]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SCHMIDT]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Os manuais destinados a professores como fontes para a história das formas de ensinar]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista HISTEDBR On-line]]></source>
<year>2006</year>
<volume>22</volume>
<page-range>120-30</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas, SP ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. L. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Geomorfologia e Geografia Escolar: o ciclo geográfico Davisiano nos manuais de Metodologia de Ensino (1925-1993)]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UFSC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. M. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Manuales de pedagogía, materialidade de lo impreso y circulación de modelos pedagógicos en el Brasil]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Colombiana de Educación]]></source>
<year>2007</year>
<volume>52</volume>
<page-range>91-136</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. M. C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VIDAL]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Biblioteca e formação docente: percursos de leitura (1902-1935)]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Autêntica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. M. C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[TOLEDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. R. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A Biblioteca da Educação de Lourenço Filho: uma coleção a serviço de um projeto de inovação pedagógica]]></article-title>
<source><![CDATA[Quaestio]]></source>
<year>2006</year>
<volume>8</volume>
<page-range>47-63</page-range><publisher-name><![CDATA[UNISO]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CASTRO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. F. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Didática para a escola de 1° e 2°graus]]></source>
<year>1972</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pioneira/MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CONTE]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Escola Nova comentada e explicada]]></source>
<year>1932</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Carlos ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Raça Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CORREIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C. L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PERES]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Aprender a ser profesor a través de los libros: representación profesional, currículum escolar y modelos de aprendizaje en los manuales de Pedagogía y Didáctica para la formación de profesores de enseñanza primaria en Portugal (1870-1950)]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[GUEREÑA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OSSENBACH]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[POZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manuales escolares en España, Portugal y América Latina (siglos XIX y XX)]]></source>
<year>2005</year>
<page-range>196-213</page-range><publisher-loc><![CDATA[Madrid, ES ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNED Ediciones]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CUNHA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GÓES]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O golpe na educação]]></source>
<year>1985</year>
<edition>2. eda ed</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Jorge Zahar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CUNHA]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A dupla natureza da Escola Nova: psicologia e ciências sociais]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos de Pesquisa]]></source>
<year>1994</year>
<numero>88</numero>
<issue>88</issue>
<page-range>64-71</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ESCOLANO BENITO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Curriculum editado y sociedad del conocimiento. Texto, multimedialidad y cultura de la escuela]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Valencia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tirant lo Blanc]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FONSECA]]></surname>
<given-names><![CDATA[S. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Ensino de História nas páginas da revista &#8220;Escola Secundária&#8221;]]></source>
<year>2003</year>
<conf-name><![CDATA[ ENCONTRO NACIONAL DOS PESQUISADORES EM ENSINO DE HISTÓRIA, 6]]></conf-name>
<conf-date>2003</conf-date>
<conf-loc>Londrina </conf-loc>
<publisher-loc><![CDATA[Londrina ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ciência do ensino e doutrina do método: a didática e os manuais para formação de professores nas escolas normais (1890-1990)]]></source>
<year>2003</year>
<numero>1</numero>
<conf-name><![CDATA[ CONGRESO IBERO AMERICANO DE HISTORIA DE LA EDUCACIÓN LATINOAMERICANA, 6]]></conf-name>
<conf-loc>México </conf-loc>
<issue>1</issue>
<page-range>1-14</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Colegio San Luis/CESUNAM/SOMEHIDE]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[&#8220;Esquemas de trabalho para o domínio dos conhecimentos&#8221;: módulos instrucionais de Didática Geral para formar professores na década de 1980]]></source>
<year>2006</year>
<conf-name><![CDATA[ CONGRESSO IBEROAMERICANO DE LA EDUCACIÓN LATINOAMERICANA]]></conf-name>
<conf-date>2006</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
<page-range>1-23</page-range><publisher-loc><![CDATA[Argentina ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Sociedade Argentina de Historia de la Educación]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Do &#8220;como ensinar&#8221; ao &#8220;como educar&#8221;: elementos do código disciplinar da Didática Geral no manual de João Toledo (1930)]]></source>
<year>2010</year>
<conf-name><![CDATA[ CONGRESSO LUSO-BRASILEIRO DE HISTÓRIA DA EDUCAÇÃO, 8]]></conf-name>
<conf-date>2010</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
<publisher-loc><![CDATA[São Luís ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFMA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Criteria used by teachers in Brazilian elementary schools in the process of textbook selection]]></article-title>
<source><![CDATA[Orbis Scholae]]></source>
<year>2014</year>
<volume>8</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>9-2</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES JÚNIOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[O.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[NASCIMENTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Manuals for teacher education in Brazil. Research perspectives]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[RODRÍGUEZ RODRÍGUEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. M. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BRUILLARD]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[IARTEM 1991-2016: 25 years developing textbook and educational media research]]></source>
<year>2019</year>
<page-range>257-73</page-range><publisher-loc><![CDATA[Kongsberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[IARTEM]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HEGETO]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. de C. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Didática como disciplina escolar: estudo a partir dos manuais de Didática Geral. 2014]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[PPGE-UFPR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HEGETO]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. de C. F.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Significados da Didática como disciplina escolar nos manuais de Didática Geral]]></article-title>
<source><![CDATA[Olhar de Professor]]></source>
<year>2014</year>
<volume>17</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>20-36</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LOURENÇO FILHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução ao estudo da Escola Nova]]></source>
<year>1930</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Melhoramentos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LOURENÇO FILHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução ao estudo da Escola Nova]]></source>
<year>2002</year>
<edition>14. ed</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ed. UERJ/Conselho Federal de Psicologia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MACHADO]]></surname>
<given-names><![CDATA[N. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O tecnicismo e a hipertrofia do psicopedagógico]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos PUC]]></source>
<year>1980</year>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>11-27</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MATOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A. de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sumário de Didática Geral]]></source>
<year>1957</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Aurora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORTATTI]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Entre o ideal e o usual: a Didática Mínima de Rafael Grisi]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev. Bras. Est. Pedag.]]></source>
<year>2001</year>
<volume>82</volume>
<numero>200/201/202</numero>
<issue>200/201/202</issue>
<page-range>15-25</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NAGLE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação e linguagem: para um exame do discurso pedagógico]]></source>
<year>1976</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDART]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NAGLE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação e sociedade na Primeira República]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edusp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NASCIMENTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A construção de uma didática da Física: contribuição dos manuais de orientação aos professores. 2016]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do Paraná, Setor de Educação, Programa de Pós-Graduação em Educação]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NASCIMENTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. E.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Didática da Física: contribuições dos manuais para a constituição de uma disciplina escolar]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[ SIMPÓSIO NACIONAL DE ENSINO DE FÍSICA - SNEF, 23]]></conf-name>
<conf-date>2019</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NÉRICI]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução à didática geral]]></source>
<year>1960</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Fundo de Cultura]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NÓVOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Le temps des professeurs]]></source>
<year>1987</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[INC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NÓVOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Uma educação que se diz nova]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[CANDEIAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[NÓVOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[FIGUEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sobre a educação nova]]></source>
<year>1995</year>
<page-range>25-41</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Educa]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NÓVOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Carta a um jovem investigador em educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Investigar em educação - Revista da Sociedade Portuguesa de Ciências da Educação]]></source>
<year>2015</year>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>13-22</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OLIVEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A reconstrução da Didática: elementos teórico-metodológicos]]></source>
<year>1993</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PASSALAQUA]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pedagogia e metodologia (teórica e prática)]]></source>
<year>1887</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia a vapor de Jorge Seckler &amp; Comp.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PINTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Campanha de Aperfeiçoamento e Difusão do Ensino Secundário: uma trajetória bem-sucedida?]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[MENDONÇA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. W.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[XAVIER]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Por uma política de formação do magistério nacional: o INEP/MEC dos anos 1950/1960]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Nacional de Estudos e Pesquisas Educacionais Anísio Teixeira]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PONTES]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M. da S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Compêndio de pedagogia]]></source>
<year>1881</year>
<edition>3. ed</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Niterói ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia Fluminense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[REIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Â.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[JOULLIÉ]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Didática geral através de módulos instrucionais]]></source>
<year>1983</year>
<edition>4. ed</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Petrópolis, RJ ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vozes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES JÚNIOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[O.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os manuais de Didática da História no Brasil (1997-2014): entre tensões e intenções. 2015]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em Educação da Universidade Federal do Paraná]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES JÚNIOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[O.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Manuais de didática da história: contribuições para entender suas especificidades]]></article-title>
<source><![CDATA[Antíteses]]></source>
<year>2016</year>
<volume>9</volume>
<numero>18</numero>
<issue>18</issue>
<page-range>275-97</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROULLET]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Les manueles de pédagogie (1880-1920)]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presses Universitaires de France]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SCHMIDT]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[&#8220;O Método é a maravilha da escola e a delícia do professor&#8221;. Os manuais didáticos e a construção da prática de ensino de História]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[GUEREÑA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OSSENBACH]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[POZO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manuales escolares em España, Portugal y América Latina (Siglos XIX e XX)]]></source>
<year>2005</year>
<page-range>215-31</page-range><publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional de Educación a Distancia-UNED]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SCHMIDT]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Estado e construção do código disciplinar da Didática da História]]></article-title>
<source><![CDATA[Perspectiva]]></source>
<year>2006</year>
<volume>24</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>687-706</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Saberes em viagem nos manuais pedagógicos: construções da escola em Portugal e no Brasil (1870-1970)]]></source>
<year>2018</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNESP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TANURI]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[História da Formação de professores]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Educação]]></source>
<year>2000</year>
<volume>14</volume>
<page-range>61-98</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TEIVE AURAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Manual de lições de coisas de Norman Calkins: operacionalizando a forma intuitiva de ensinar e de aprender]]></article-title>
<source><![CDATA[Sarmiento]]></source>
<year>2007</year>
<volume>11</volume>
<page-range>79-92</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TOLEDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Didáctica nas escolas primárias]]></source>
<year>1930</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Liberdade]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TYACK]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The One Best System: A History of American Urban Education]]></source>
<year>1974</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge, Mass ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[URBAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Didática da História: percursos de um código disciplinar no Brasil e na Espanha. 2009]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[PPGE-UFPR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VEIGA]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Didática: uma retrospectiva histórica]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[VEIGA]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Repensando a Didática]]></source>
<year>1996</year>
<page-range>25-40</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VIDAL]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O exercício disciplinado do olhar: livros, leituras e práticas de formação docente no Instituto de Educação do Distrito Federal (1932-1937)]]></source>
<year>2001</year>
<edition>1. ed</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Bragança Paulista ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUSF]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VILLELA]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Da palmatória à lanterna mágica: a Escola Normal da província do Rio de Janeiro entre o artesanato e a formação profissional (1868-1876). 2000]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FEUSP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
