<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1519-3993</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista de Educação PUC-Campinas]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Educ. Puc.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1519-3993</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em Educação da Pontifícia Universidade Católica de Campinas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1519-39932021000100115</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.24220/2318-0870v26e2021a5089</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Extensão universitária e formação docente: diálogos com a Educação Básica]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[University extension program and teacher training: dialogues with Basic Education]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martins]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Elisabete Militz Wypyczynski]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lourival José]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alba Regina Battisti de]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidade do Estado de Santa Catarina Centro de Ciências Humanas e da Educação Departamento de Geografia]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Florianópolis SC]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidade do Estado de Santa Catarina Centro de Ciências Humanas e da Educação Departamento de Pedagogia]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Florianópolis SC]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2021</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2021</year>
</pub-date>
<volume>26</volume>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1519-39932021000100115&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1519-39932021000100115&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1519-39932021000100115&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Este artigo tem como objetivo apresentar um estudo sobre os movimentos realizados por dois programas de extensão desenvolvidos no Centro de Ciências Humanas e da Educação da Universidade do Estado de Santa Catarina. A partir de uma perspectiva dialógica e histórico-crítica, reúne problematizações e discussões teóricas sobre experiências na formação de professores. Nesse sentido, coloca em análise o papel das universidades na formação docente inicial e continuada de forma colaborativa com a Educação Básica, destacando princípios e parcerias nas quais o compromisso e a aprendizagem mútua são articulados continuamente. Os resultados destacam a pertinência desses trabalhos como possibilidade de ampliação do processo de autonomia e autoria docente e do fortalecimento do compromisso social e político das ações de extensão na educação.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract This article aims to present a study on the movements performed by two extension programs developed at the Center for Human Sciences and Education of the Santa Catarina State University. From a dialogical and historical-critical perspective, it brings together problematizations and theoretical discussions about experiences in teacher education. In this sense, it analyzes the role of universities in initial and continuing teacher education in a collaborative way with Basic Education, highlighting principles and partnerships in which commitment and mutual learning are continuously articulated. The results highlight the relevance of these works as a possibility of expanding the process of autonomy and teacher authorship and of strengthening the social and political commitment of extension actions in education.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Formação docente]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Programas de extensão]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Universidade]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Teacher training]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Extension programs]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[University]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alarcão]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Formação continuada como instrumento de profissionalização docente]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Veiga]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. P. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Caminhos da profissionalização do magistério]]></source>
<year>1998</year>
<page-range>99-122</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>Brasil</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Lei nº 9.394, de 20 de dezembro de 1996. Estabelece as diretrizes e bases da educação nacional]]></article-title>
<source><![CDATA[Diário Oficial da União]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cavalcanti]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Geografia e práticas de ensino]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[Goiânia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Alternativa]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cavalcanti]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O lugar como espacialidade na formação do professor de Geografia: breves considerações sobre práticas curriculares]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Educação e Geografia]]></source>
<year>2011</year>
<volume>1</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>1-18</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Flick]]></surname>
<given-names><![CDATA[U.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução à pesquisa qualitativa]]></source>
<year>2009</year>
<edition>3. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Bookman]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Freire]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pedagogia da Esperança: um reencontro com a Pedagogia do Oprimido]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Freire]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shor]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Medo e ousadia: o cotidiano do professor]]></source>
<year>2006</year>
<edition>11. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ibiapina]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. M. L. M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carvalho]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. V. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Pesquisa colaborativa no Procad: criação de nova paisagem na cooperação acadêmica]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Aguiar]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. M. J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bock]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A dimensão subjetiva do processo educacional: uma leitura sócio-histórica]]></source>
<year>2018</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Imbernón]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação docente e profissional: formar-se para a mudança e para a incerteza]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jezine]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Anais eletrônicos]]></source>
<year>2004</year>
<edition>2</edition>
<conf-name><![CDATA[ Congresso Brasileiro de Extensão Universitária]]></conf-name>
<conf-date>2004</conf-date>
<conf-loc>Belo Horizonte </conf-loc>
<publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kochhann]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Formação de professores na extensão universitária: uma análise das perspectivas e limites]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Teias]]></source>
<year>2017</year>
<volume>18</volume>
<numero>51</numero>
<issue>51</issue>
<page-range>276-92</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lüdke]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[André]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. E. D. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A pesquisa em educação: abordagens qualitativas]]></source>
<year>2013</year>
<edition>2. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EPU]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martins]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. E. M. W.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dias]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O contexto do ensino, pesquisa e extensão na formação docente na Faculdade de Educação da Universidade do Estado de Santa Catarina]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Educação (PUC-Campinas)]]></source>
<year>2016</year>
<volume>21</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>243-54</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Práticas de socialização entre adultos e crianças, e estas entre si, no interior da creche]]></article-title>
<source><![CDATA[Pro-Posições]]></source>
<year>2008</year>
<volume>19</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>97-114</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pimenta]]></surname>
<given-names><![CDATA[S. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Formação de professores: identidade e saberes da docência]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Pimenta]]></surname>
<given-names><![CDATA[S. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Saberes pedagógicos e atividade docente]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>15-34</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A extensão universitária como &#8220;laboratório&#8221; de ensino, pesquisa científica e aprendizagem profissional: um estudo de caso com estudantes do curso de licenciatura em Pedagogia de uma faculdade particular do estado do Paraná]]></article-title>
<source><![CDATA[Extensio: Revista Eletrônica de Extensão]]></source>
<year>2014</year>
<volume>11</volume>
<numero>18</numero>
<issue>18</issue>
<page-range>36-52</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sarmento]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Gerações e alteridade: interrogações a partir da Sociologia da Infância]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação e Sociedade]]></source>
<year>2005</year>
<volume>26</volume>
<numero>91</numero>
<issue>91</issue>
<page-range>361-78</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Severino]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Metodologia do trabalho científico]]></source>
<year>2013</year>
<edition>23. ed.</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shulman]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shulman]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Como e o que os professores aprendem: uma perspectiva em transformação]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos Cenpec]]></source>
<year>2016</year>
<volume>6</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>120-42</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Anos iniciais do Ensino Fundamental: estágio curricular supervisionado e formação docente]]></source>
<year>2020</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora INSULAR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Estágio em docência nos anos iniciais: entre caminhos, parcerias e desafios]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Anos inicias do Ensino Fundamental: estágio curricular supervisionado e formação docente]]></source>
<year>2020</year>
<page-range>23-40</page-range><publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Insular]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Relação Universidade e escola: olhares sobre a formação docente]]></source>
<year>2018</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UDESC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Noronha]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. C. S. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Caminhos possíveis da extensão na formação docente]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sartori]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Noronha]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. C. S. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação docente e práticas pedagógicas: cenários e trajetórias]]></source>
<year>2010</year>
<page-range>21-38</page-range><publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora UDESC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Salerno]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martins Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De mãos dadas: discussões e vivências sobre a relação escola e universidade]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da UDESC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. R. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sartori]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Noronha]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. C. S. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação docente e práticas pedagógicas: cenários e trajetórias]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora UDESC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tardif]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Saberes docentes e formação profissional]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[Petrópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vozes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Thiollent]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Metodologia da pesquisa-ação]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Veiga-Neto]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Interdisciplinaridade: uma moda que está de volta?]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[SMED]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
