<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1809-3876</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista e-Curriculum]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[e-Curriculum]]></abbrev-journal-title>
<issn>1809-3876</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Pontifícia Universidade Católica de São Paulo]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1809-38762019000100256</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.23925/1809-3876.2019v17i1p256-281</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[RECURSOS EDUCACIONAIS ABERTOS (REA) COM PESQUISA E INOVAÇÃO RESPONSÁVEIS (RRI) PARA A PRODUÇÃO DE CONHECIMENTO EM POLÍTICAS EDUCACIONAIS: O CASO DO MESTRADO PROFISSIONAL EM GESTÃO E AVALIAÇÃO DA EDUCAÇÃO PÚBLICA DA UNIVERSIDADE FEDERAL DE JUIZ DE FORA (UFJF)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[OPEN EDUCATIONAL RESOURCES (OER) WITH RESPONSIBLE RESEARCH AND INNOVATION (RRI) FOR THE PRODUCTION OF KNOWLEDGE IN EDUCATIONAL POLICIES: THE CASE OF THE PROFESSIONAL MASTER IN MANAGEMENT AND ASSESSMENT OF PUBLIC EDUCATION AT THE JUIZ DE FORA FEDERAL UNIVERSITY (UFJF)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BORGES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eliane Medeiros]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANABIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcos Tanure]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MAGALDI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana Alves]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de Juiz de Fora Faculdade de Educação ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de Juiz de Fora Faculdade de Administração e Ciências Contábeis ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<aff id="Af3">
<institution><![CDATA[,UFJF  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2019</year>
</pub-date>
<volume>17</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>256</fpage>
<lpage>281</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1809-38762019000100256&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1809-38762019000100256&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1809-38762019000100256&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[RESUMO O trabalho propõe a análise e discussão sobre a utilização de Recursos Educacionais Abertos (REA) no Mestrado Profissional em Gestão e Avaliação da Educação Pública da Universidade Federal de Juiz de Fora (UFJF), como demonstração da viabilidade da interação de variadas mídias e recursos on-line no processo educacional, por meio dos quais alunos do Programa realizaram suas atividades e promoveram interações, tendo como referência sobre a aplicabilidade dos REA nos estudos de Okada, Amiel, Nobre, Mallmann e Mendes. Este estudo exploratório reflete sobre como utilizar os REAs (mapas do LiteMap) como práticas pedagógicas ditas inovadoras, em contexto de cursos superiores. A metodologia tem como base o conceito de pesquisa e inovação responsáveis (RRI) com as seguintes etapas: uso de REA, adaptação da prática pedagógica e transformação do ensino-aprendizagem do projeto Europeu Engage que promoveu a plataforma LiteMap para formação de educadores para RRI. São apresentadas duas experiências de atividades no Mestrado Profissional, com a utilização de REA, seu desenvolvimento e análise, sendo a primeira na Disciplina de Administração e Financiamento da Educação Pública e a segunda nas atividades de Qualificação dos mestrandos, em 2017 e 2018. Ambas as experiências, desenvolvidas de modo experimental, foram exitosas e se demonstraram oportunas para sua disseminação em todo o Programa de Pós-Graduação. Os resultados deste estudo sugerem que REA com LiteMap podem ser utilizados, adaptados e transformados num processo pedagógico que reúne conteúdos e métodos, como conhecimento construído nos mapas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[ABSTRACT This work proposes the analysis and discussion about the use of Open Educational Resources (OER) in the Professional Master in Management and Assessement of Public Education at the Juiz de Fora Federal University (UFJF), as a demonstration of the viability of the interaction of various media and online resources in the educational process. through which the students of the Program carried out their activities and promoted interactions. The conceptual and theoretical contributions of Okada, Amiel, Nobre, Mallmann and Mendes are used. This exploratory study examines how to make REA (Litemap maps) become innovative pedagogical practices, for example, in undergraduate or masters courses, in face-to-face or distance education. The methodology is based on responsible research and innovation (RRI) with the following steps: use of OER, adaptation of pedagogical practice and transformation of teaching learning, from the European ENGAGE project that promoted the LiteMap platform for training educators for RRI. Two experiences of activities in the Professional Masters are presented, with the use of OER, its development and analysis, being the first in the Public Education Administration and Financing Course and the second in the Qualification activities of the masters in 2017 and 2018. Both the experiments, were successful and were shown to be appropriate for their dissemination throughout the Postgraduate Program. The results of this study suggest that REA with LiteMap can be used, adapted and transformed in an interwoven process between maps mapped knowledge and transforming practices with mapping process.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[REA]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Mapas conceituais]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Produção de conhecimento]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Educação Pública]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Educação]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[RRI]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[REA]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Conceptual maps]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Knowledge production]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Public education]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Education]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[RRI]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AMIEL]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Educação aberta: configurando ambientes, práticas e recursos educacionais]]></article-title>
<source><![CDATA[Recursos Educacionais Abertos: práticas colaborativas políticas públicas]]></source>
<year>2012</year>
<page-range>17-33</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador/São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba/Casa da Cultura Digital]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BELLONI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Luiza]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação a distância]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas, SP ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editores Associados]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BLIKSTEIN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulo.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ZUFFO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcelo Knörich]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[As sereias do ensino eletrônico]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marco]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação online: teorias, práticas, legislação, formação coorporativa]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Sa&#771;o Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Loyola]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CALDAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eduardo de Lima]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patrícia Laczsynski de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A diferença está no jeito de fazer]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Casos de Ensino em Administração]]></source>
<year>2017</year>
<volume>7</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Getúlio Vargas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CASTELLS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manuel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A sociedade em rede. A era da informação: economia, sociedade e cultura]]></source>
<year>2005</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ed. Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CORRÊA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raquel Wilma]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gestão da informação no setor de Gestão de Pessoas na Superintendência Regional de Ensino de São João Del-Rei/MG]]></source>
<year>2018</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COSTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandre Marino]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Promover a Coaprendizagem nas disciplinas dos cursos: Coaprendizagem e RRI na gestão pública]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-name><![CDATA[Open University]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>EUROPEAN COMMISSION</collab>
<source><![CDATA[RRI Responsible_research_innovation]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FREIRE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pedagogia da autonomia: sabers necessários à Prática educativa]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[NOBRE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MALLMANN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Elena Maria]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MENDES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antônio Quintas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Universidade Aberta a caminho da inovação pedagógica: recursos e práticas educacionais abertas]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Aberta de Portugal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Colearn 2.0: refletindo sobre o conceito de coaprendizagem via REAs na web 2.0]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação e tecnologias: reflexão, inovação e práticas]]></source>
<year>2011</year>
<volume>7</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>1-15</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MIKROYANNIDIS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexander]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MEISTER]]></surname>
<given-names><![CDATA[Izabel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LITTLE]]></surname>
<given-names><![CDATA[Suzanne]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Coaprendizagem através de REA e Mídias Sociais]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[OU/UK ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[tyupo KMi Tool-Libray. The Open University]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Mapas do conhecimento com recursos educacionais abertos aplicados à coaprendizagem baseada em coinvestigação]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[TORRES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patrícia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Complexidade: Redes e Conexões na Produção do Conhecimento]]></source>
<year>2014</year>
<page-range>213-37</page-range><publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[SENAR - PR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Competências-chave para coaprender: fundamentos, metodologias e aplicações]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[WhiteBooks]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Visão Geral: Coaprendizagem e RRI na gestão pública]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-name><![CDATA[Open University]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Engaging Science: Innovative Teaching for Responsible Citizenship]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Milton Keynes ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[The Open University UK - Knowledge Media Institute]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[ENGAGE: Preparando a próxima geração para Responsabilidade Pesquisa e Inovação]]></source>
<year>2018</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[FETTERMANN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Vieira]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CESAR]]></surname>
<given-names><![CDATA[Danilo Rodrigues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O que são recursos educacionais abertos? Limites e possibilidades em discursos]]></article-title>
<source><![CDATA[Calidoscópio]]></source>
<year>2016</year>
<volume>14</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>458-65</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PRETTO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nelson]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Redes colaborativas, ética hacker e educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação em Revista]]></source>
<year>2010</year>
<volume>26</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>305-16</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PETERS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Otto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação a distância em transição]]></source>
<year>2002</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANABIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcos Tanure]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MAGALDI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana Alves]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Relatório Sucupira - 2013]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Juiz de Fora ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CAEd/UFxx]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANABIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcos Tanure]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MAGALDI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana Alves]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Relatório Sucupira - 2014]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-loc><![CDATA[Juiz de Fora ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CAEd/UFxx]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANABIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcos Tanure]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MAGALDI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana Alves]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BORGES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eliane Medeiros]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[TÃO LONGE E TÃO PERTO: um estudo de caso da utilização de TICs no Mestrado Profissional de Gestão e Avaliação da Educação Pública]]></article-title>
<source><![CDATA[Plurais Revista Multidisciplinar]]></source>
<year>2017</year>
<volume>2</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TORRES]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patrícia Lupion]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SANTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Katia Ethiénne Esteves dos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[KOWALSKI]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raquel Pasternak Glitz Kowalski]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OKADA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandra]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Experiência de Educação Ambiental utilizando Pesquisa e Inovação Responsáveis da Pontifícia Universidade Católica do Paraná. Projeto Europeu]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev. Diálogo Educ.]]></source>
<year>2017</year>
<volume>17</volume>
<numero>55</numero>
<issue>55</issue>
<page-range>1530-54</page-range><publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
