<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1981-416x</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Diálogo Educacional]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Diálogo Educ.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1981-416x</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Pontifícia Universidade Católica do Paraná (PUCPR)]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1981-416x2022000402052</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.7213/1981-416x.22.075.ao11</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Institutos Federais e oferta de cursos de formação de professores: avanços, desafios e possibilidades]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Federal Institutes and offer of teacher training courses: advances, challenges and possibilities]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Institutos federales y la oferta de cursos de formación de profesores: avances, desafíos y posibilidades]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MATTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[SANDRA MARIA NASCIMENTO DE]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MATTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[JOSÉ ROBERTO LINHARES DE]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[ROMARO ANTONIO]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal Rural do Rio de Janeiro  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Seropédica RJ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal Fluminense  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Niterói RJ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af3">
<institution><![CDATA[,Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia do Amapá  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Macapá AP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>2022</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>2022</year>
</pub-date>
<volume>22</volume>
<numero>75</numero>
<fpage>2052</fpage>
<lpage>2078</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1981-416x2022000402052&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1981-416x2022000402052&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1981-416x2022000402052&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo O presente trabalho surge da motivação dos pesquisadores em analisar os avanços e desafios dos Institutos Federais de Educação, Ciência e Tecnologia no Brasil - IFs, após 13 (treze) anos de sua criação, realizada pela Lei n.º 11.892 de dezembro de 2008. O delineamento do trabalho versa sobre o atendimento de 20% da oferta de vagas para cursos de formação de professores, trazendo uma análise do percentual atingido por cada IF, bem como dados que refletem as taxas de evasão, retenção, políticas de estado para fomento à permanência nos cursos e dados das políticas de acesso e egresso em cada IF. O objetivo da pesquisa foi analisar o retorno para a sociedade, da missão institucional prevista em lei, de professores que possam contribuir no déficit do país. A metodologia utilizada para a realização da pesquisa foi a análise de dados de natureza qualitativa em um levantamento bibliográfico. Os resultados encontrados demonstram os desafios para a oferta de cursos de formação de professores no Brasil, evidenciam que a Rede Federal de Educação Profissional, Científica e Tecnológica está distante do atendimento mínimo previsto em lei, mesmo após uma década de sua criação. Espera-se que este trabalho gere reflexões sobre a oferta de cursos de formação de professores, que contribua com nossos estudos com o mesmo objetivo e contribua com políticas públicas para o público em análise.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract The present work arises from the researchers' motivation to analyze the advances and challenges of the Federal Institutes of Education, Science and Technology in Brazil - IFs, after 13 (thirteen) years of its creation, performed by Law n.º 11.892 of December 2008. The outline of the work deals with meeting 20% of the offer of vacancies for teacher training courses, bringing an analysis of the percentage reached by each IF, as well as data that reflect the dropout and retention rates, state policies to encourage the permanence in courses and data on access and egress policies in each IF. The goal of the research was to analyze the return to society, of the institutional mission provided for by law, of teachers who can contribute to the country's deficit. The methodology used to carry out the research was the analysis of data of a qualitative nature in a bibliographic investigation. The results demonstrate the challenges for the provision of teacher training courses in Brazil, showing that the Federal Network for Professional, Scientific and Technological Education is far from the minimum service provided by law, even a decade after its creation. It is expected that this work will generate reflections on the offer of teacher training courses, which will contribute to our studies with the same objective and contribute to public policies for the public under analysis.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen El presente trabajo surge de la motivación de los investigadores para analizar los avances y desafíos de los Institutos Federales de Educación, Ciencia y Tecnología en Brasil - IFs, luego de 13 (trece) años de su creación, realizado por la Ley del n.º 11.892 de diciembre de 2008. El esquema de trabajo aborda el cumplimiento del 20% de la oferta de vacantes para cursos de formación docente, trayendo un análisis del porcentaje alcanzado por cada IF, así como datos que reflejan las tasas de deserción y retención, políticas estatales para incentivar la permanencia en los cursos y datos sobre políticas de acceso y egreso en cada IF. El objetivo de la investigación fue analizar el retorno a la sociedad, de la misión institucional prevista por la ley, de los docentes que pueden contribuir al déficit del país. La metodología utilizada para llevar a cabo la investigación fue el análisis de datos de carácter cualitativo en una investigación bibliográfica. Los resultados encontrados demuestran los desafíos para la provisión de cursos de formación docente en Brasil, mostrando que la Red Federal de Educación Profesional, Científica y Tecnológica está lejos del servicio mínimo que brinda la ley, incluso una década después de su creación. Se espera que este trabajo genere reflexiones sobre la oferta de cursos de formación docente, que contribuyan a nuestros estudios con el mismo objetivo y contribuyan a las políticas públicas para el público en análisis.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Formação de Professores]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Rede Federal]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Evasão]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Ingresso]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Retenção.]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Teacher training]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Federal Network]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Evasion]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Admission]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Retention]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Formación de profesores]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Red federal]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Evasión]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Admisión]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Retención]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[Educação Básica teve 47,3 milhões de matrículas em 2020. gov.br]]></source>
<year>2021</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[INSTITUTO NACIONAL DE ESTUDOS E PESQUISAS EDUCACIONAIS ANÍSIO TEIXEIRA]]></article-title>
<source><![CDATA[Censo da Educação Superior: Sinopse Estatística -]]></source>
<year>2020</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[PLATAFORMA NILO PEÇANHA]]></source>
<year>2020</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Ministério da Educação. Resolução CNE/CP nº 02, de 20 de dezembro de 2019]]></article-title>
<source><![CDATA[Define as Diretrizes Curriculares Nacionais para a Formação Inicial de Professores da Educação Básica e institui a Base Nacional Comum para a Formação Inicial de Professores da Educação Básica (BNC-Formação)]]></source>
<year>2019</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Coordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superior. Portaria Gab. nº 259, de 17 de dezembro de 2019]]></article-title>
<source><![CDATA[Dispõe sobre o regulamento do Programa de Residência Pedagógica e do Programa Institucional de Bolsa de Iniciação à Docência (PIBID)]]></source>
<year>2019</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CAPES]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[PLATAFORMA NILO PEÇANHA]]></source>
<year>2019</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[INSTITUTO NACIONAL DE ESTUDOS E PESQUISAS EDUCACIONAIS ANÍSIO TEIXEIRA]]></article-title>
<source><![CDATA[Censo da Educação Superior: Sinopse Estatística -]]></source>
<year>2019</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Ministério da Educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Instituições da Rede Federal]]></source>
<year>2019</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<source><![CDATA[PLATAFORMA NILO PEÇANHA]]></source>
<year>2018</year>
<volume>2</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Decreto nº 7.234, de 19 de julho de 2010]]></article-title>
<source><![CDATA[Dispõe sobre o Programa Nacional de Assistência Estudantil - PNAES]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[INSTITUTO NACIONAL DE ESTUDOS E PESQUISAS EDUCACIONAIS ANÍSIO TEIXEIRA]]></article-title>
<source><![CDATA[Censo da Educação Superior: Sinopse Estatística -]]></source>
<year>2010</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Lei nº 11.892, de 29 de dezembro de 2008]]></article-title>
<source><![CDATA[Institui a Rede Federal de Educação Profissional, Científica e Tecnológica, cria os Institutos Federais de Educação, Ciência e Tecnologia, e dá outras providências]]></source>
<year>2021</year>
<page-range>1</page-range><publisher-name><![CDATA[Diário Oficial da União]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Secretaria de Educação Profissional e Tecnológica. Programa Nacional de Integração da Educação Profissional com a Educação Básica na Modalidade de Educação de Jovens e Adultos - PROEJA]]></article-title>
<source><![CDATA[Documento Base]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MEC/SETEC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Decreto nº 5.478, de 24 de junho de 2005]]></article-title>
<source><![CDATA[Institui, no âmbito das instituições federais de educação tecnológica, o Programa Nacional de Integração da Educação Profissional com a Educação de Jovens e Adultos - PROEJA, e dá outras providências]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília, DF ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>BRASIL</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Ministério da Educação]]></article-title>
<source><![CDATA[Decreto nº 7.566, de 23 de setembro de]]></source>
<year>1909</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CANÁRIO]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A escola do futuro?]]></article-title>
<source><![CDATA[Das promessas às incertezas]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Artmed]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CASAGRANDE]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ADAM]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Profissão docente e a formação dos formadores: relações entre a universidade e a educação básica]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev. Diálogo Educ]]></source>
<year>2016</year>
<volume>16</volume>
<numero>50</numero>
<issue>50</issue>
<page-range>967-86</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ESTEVE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Identidad y desafíos de la condición docente]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[FANFANI]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[El oficío de docente: vocación, trabajo y professión en el siglo XXI]]></source>
<year>2007</year>
<page-range>19-69</page-range><publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Siglo XXI Editores Argentina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GATTI]]></surname>
<given-names><![CDATA[B. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BARRETO]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. S. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ANDRÉ]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. E. D. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Políticas docentes no Brasil: um estado da arte]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNESCO]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GAUTHIER]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[La política sobre formación inicial de docentes en Québec]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Educación]]></source>
<year>2006</year>
<numero>340</numero>
<issue>340</issue>
<page-range>165-86</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HERINGER]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Desigualdades raciais no Brasil: síntese de indicadores e desafios no campo das políticas públicas]]></article-title>
<source><![CDATA[Cad. Saúde Pública]]></source>
<year>2002</year>
<volume>18</volume>
<numero>Suplemento</numero>
<issue>Suplemento</issue>
<page-range>57-65</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[IMBERNÓN]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação Docente e Profissional: formar-se para a mudança e a incerteza]]></source>
<year>2011</year>
<edition>9</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LUDKE]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[El trabajo y el saber del docente: nuevos y viejos desafíos]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[FANFANI]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[El oficío de docente: vocación, trabajo y professión en el siglo XXI]]></source>
<year>2007</year>
<page-range>187-207</page-range><publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Siglo XXI Editores Argentina]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MARCONI]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. D. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LAKATOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Técnicas de pesquisa: planejamento e execução de pesquisas, amostragens e técnicas de pesquisas, elaboração, análise e interpretação de dados]]></source>
<year>1996</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Atlas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MATTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[S. M. N. de.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Conversando sobre metodologia da pesquisa científica]]></source>
<year>2020</year>
<page-range>131</page-range><publisher-loc><![CDATA[Porto Alegre ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Fi]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MENEZES]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[É excessiva a evasão dos cursos superiores ofertados pelos Institutos Federais de Educação Profissional e Tecnológica?]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista do TCU]]></source>
<year>2012</year>
<numero>124</numero>
<issue>124</issue>
<page-range>72-81</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORGADO]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Identidade e profissionalidade docente: sentidos e (im)possibilidades]]></article-title>
<source><![CDATA[Ensaio: aval. pol. públ. Educ]]></source>
<year>2011</year>
<volume>19</volume>
<numero>73</numero>
<issue>73</issue>
<page-range>793-812</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PACHECO]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Institutos Federais: uma revolução na educação profissional e tecnológica]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília, São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Moderna]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROLDÃO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. C. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Formação de professores e desenvolvimento profissional]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Educação PUC-Campinas]]></source>
<year>2017</year>
<volume>22</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>191-202</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SERRAZINA]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.L.M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Conhecimento matemático para ensinar: papel da planificação e da reflexão na formação de professores]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Eletrônica de Educação]]></source>
<year>2012</year>
<volume>6</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SHULMAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Conhecimento e ensino: fundamentos para a nova reforma]]></article-title>
<source><![CDATA[Cadernos Cenpec]]></source>
<year>2014</year>
<volume>4</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>196-229</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VAILLANT]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MARCELO GARCIA]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ensinando a ensinar: as quatro etapas de uma aprendizagem]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Curitiba ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ed. UTFPR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VAILLANT]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Atraer y retener buenos profesionales en la profesión docente: políticas en Latinoamérica]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Educación]]></source>
<year>2006</year>
<numero>340</numero>
<issue>340</issue>
<page-range>117-40</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
