<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1981-416x</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Diálogo Educacional]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Diálogo Educ.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1981-416x</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Pontifícia Universidade Católica do Paraná (PUCPR)]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1981-416x2023000301043</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.7213/1981-416x.23.078.ds05</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Navegar é impreciso: algumas considerações sobre a incorporação do paradigma da complexidade na formação de professores]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Navigating is imprecise: incorporating the complexity paradigm in teacher training]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Navegar es impreciso: algunas consideraciones sobre la incorporación del paradigma de la complexidad en la formación de docentes]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bogéa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Diogo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade do Estado do Rio de Janeiro  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2023</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2023</year>
</pub-date>
<volume>23</volume>
<numero>78</numero>
<fpage>1043</fpage>
<lpage>1058</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1981-416x2023000301043&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1981-416x2023000301043&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1981-416x2023000301043&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Procuramos explorar nesse artigo as principais implicações do paradigma da complexidade na formação de docentes. O artigo se divide em cinco partes. Na primeira, fazemos uma introdução geral ao paradigma da complexidade com referências clássicas do tema, tais como Fritjof Capra e Ludwig von Bertalanffy. Em seguida, começamos a extrair algumas de suas principais consequências. Na segunda seção, procuramos demonstrar que, de acordo com o paradigma da complexidade, não existe qualquer possibilidade de seguirmos trabalhando com a concepção moderna de &#8220;sujeito&#8221; como substância essencialmente racional, consciente e livre. Sem a figura do sujeito, torna-se preciso repensar o próprio significado de &#8220;conhecimento&#8221;, o que propomos na seção três, com a ajuda dos biólogos Maturana e Varela. Posteriormente, indicamos que o paradigma da complexidade destrói a fronteira entre natureza e artifício e exploramos as possibilidades dessa indistinção com o Manifesto Ciborgue de Donna Haraway e a Psicanálise de MD Magno - pensador que incorpora o paradigma da complexidade na psicanálise. Encerramos nossas investigações com a proposta de uma ética da regência para além de repressão e liberdade. Em nossas considerações finais falamos sobre a teoria do Caos, cuja matemática tornou-se fundamental para descrever sistemas complexos e procuramos indicar qual seria, em nossa visão, a principal contribuição do paradigma da complexidade na formação de professores.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract We aim to explore in this article the main implications of the complexity paradigm in teacher education. The article is divided into five parts. In the first, we provide a general introduction to the complexity paradigm with classic references on the subject such as Fritjof Capra and Ludwig von Bertalanffy. Then, we begin to extract some of its main consequences. In the second section, we seek to demonstrate that according to the complexity paradigm, there is no possibility of continuing to work with the modern conception of the "subject" as an essentially rational, conscious and free substance. Without the figure of the subject, it becomes necessary to rethink the very meaning of "knowledge," which we propose in section three with the help of biologists Maturana and Varela. Next, we indicate that the complexity paradigm destroys the boundary between nature and artifice and explore the possibilities of this indistinction with Donna Haraway's Cyborg Manifesto and MD Magno's Psychoanalysis - a thinker who incorporates the complexity paradigm in psychoanalysis. We conclude our investigations with the proposal of an ethics of regency beyond repression and freedom. In our final considerations, we discuss the theory of Chaos, whose mathematics have become fundamental for describing complex systems, and we try to indicate what, in our view, would be the main contribution of the complexity paradigm in teacher education.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen Buscamos explorar en este artículo las principales implicaciones del paradigma de la complejidad en la formación de docentes. El artículo se divide en cinco partes. En la primera, hacemos una introducción general al paradigma de la complejidad con referencias clásicas del tema como Fritjof Capra y Ludwig von Bertalanffy. Luego, comenzamos a extraer algunas de sus principales consecuencias. En la segunda sección, buscamos demostrar que de acuerdo con el paradigma de la complejidad, no existe ninguna posibilidad de seguir trabajando con la concepción moderna de "sujeto" como sustancia esencialmente racional, consciente y libre. Sin la figura del sujeto, se hace necesario repensar el propio significado de "conocimiento", lo que proponemos en la sección tres con la ayuda de los biólogos Maturana y Varela. A continuación, indicamos que el paradigma de la complejidad destruye la frontera entre naturaleza y artefacto y exploramos las posibilidades de esta indistinción con el Manifiesto Ciborg de Donna Haraway y el Psicoanálisis de MD Magno - pensador que incorpora el paradigma de la complejidad en el psicoanálisis. Concluimos nuestras investigaciones con la propuesta de una ética de la regencia más allá de la represión y la libertad. En nuestras consideraciones finales hablamos sobre la teoría del Caos, cuya matemática se ha vuelto fundamental para describir sistemas complejos y tratamos de indicar cuál sería, en nuestra opinión, la principal contribución del paradigma de la complejidad en la formación de docentes.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Complexity]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Subject]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Knowledge]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Teacher Training]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Nature.]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Complexity]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Subject]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Knowledge]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Teacher training]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Nature.]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Complexidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Sujeto]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Conocimiento]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Formación de docentes]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Naturaleza.]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AMARAL]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OTTINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Complex Networks: augmenting the framework for the study of complex systems]]></article-title>
<source><![CDATA[European Physical Journal]]></source>
<year>2004</year>
<volume>38</volume>
<page-range>147-62</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ARAUJO]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A cidade sou eu]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Faculdade de Arquitetura e Urbanismo, Universidade Federal do Rio de Janeiro, UFRJ]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BARBOSA]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[COSTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Metodologia e Prática de Pesquisa em Filosofia]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-loc><![CDATA[Pelotas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[NEPFIL]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[BERTALANFFY]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Teoria Geral dos Sistemas]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Petrópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vozes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CAPRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Teia da Vida]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cultrix]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CARVALHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Ciborgues e monstros em não-lugares]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Educação: teoria e prática]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio Claro, SP, Brasil ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DESCARTES]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Discurso do Método]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Martins Fontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FOUCAULT]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vigiar e Punir]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Petrópolis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vozes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GLEICK]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Caos: a criação de uma nova ciência]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Campus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HARAWAY]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Talens]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manuel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manifiesto Cyorg]]></source>
<year>2019</year>
<publisher-loc><![CDATA[Valencia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tritivillus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LATOUR]]></surname>
<given-names><![CDATA[Bruno.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Investigación sobre los modos de existencia]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paidós]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LAW]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Notas sobre a teoria do ator-rede: ordenamento, estratégia e heterogeneidade]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Manso]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fernando]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[In: NECSO-UFRJ, Traduções de Textos Selecionados sobre CeT]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MAGNO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Arte e Fato]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[NovaMente]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MAGNO]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Est&#8217;Ética da Psicanálise]]></source>
<year>1992</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imago]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MATURANA]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VARELA]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A árvore do conhecimento: as bases biológicas da compreensão humana]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Palas Athena]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MILL]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A System of Logic]]></article-title>
<source><![CDATA[Ratiocinative and Inductive]]></source>
<year>1906</year>
<publisher-loc><![CDATA[London ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Longmans, Green, and Co]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[O&#8217;CONNOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Emergent Properties. In: Stanford Encyclopedia of Philosophy]]></source>
<year>2021</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PALÁCIOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De como fazer filosofia sem ser grego, estar morto ou ser gênio]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Goiânia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EdUFG]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROVELLI]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A realidade não é o que parece]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Objetiva]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SPINOZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ética]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Autêntica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
