<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2448-3583</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Educação & Formação]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Educ. Form.]]></abbrev-journal-title>
<issn>2448-3583</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Estadual do Ceará]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2448-35832023000100308</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.25053/redufor.v8.e11423</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A formação pela experiência: o caso da primeira ialorixá do Terreiro da Nação Xambá (PE)]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La formación a través de la experiencia: el caso de la primera yalorixá del Terreiro da Nação Xambá (PE)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Training through experience: the case of the first ialorixá of the Terreiro da Nação Xambá (PE)						1						 Text corrected with Proap Capes resource through UFPE Propg Notice 06/2022 - Institutional Notice to Support Research in Human and Social Sciences in the context of the project "The relationship between women-education and the authoritarian political regime in the Northeast of Brazil (1964-1978)". CNPq/MCTI/FNDCT Notice No.18/202.					]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tayanne Adrian Santana Morais da]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barreto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raylane Andreza Dias Navarro]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de Pernambuco  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Recife PE]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="Af2">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de Pernambuco  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Recife PE]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2023</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2023</year>
</pub-date>
<volume>8</volume>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2448-35832023000100308&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2448-35832023000100308&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2448-35832023000100308&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Este artigo é fruto da análise da trajetória formativa de Maria das Dores da Silva (1900-1939), fundadora e primeira ialorixá do Terreiro de Santa Bárbara - Nação Xambá, terreiro de Candomblé localizado em Pernambuco. A pesquisa teve como objetivo analisar como o estudo sobre a formação dessa ialorixá contribui para o campo da História da Educação. Valendo-se metodologicamente da pesquisa bibliográfica, da pesquisa documental, da metodologia da História Oral e teoricamente da noção de educação não formal a partir de Gohn (2006), a pesquisa desvelou os processos formativos que compuseram a liderança religiosa de Maria Oyá, como ficou conhecida Maria das Dores da Silva, assim como revelou problemas de ser mulher, negra e praticante de religião de matriz afro-brasileira no período do Estado Novo (1937-1945), governado pelo então presidente Getúlio Vargas (1882-1954), que impediu as práticas religiosas que veneravam os orixás.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen Este artículo es el resultado del análisis de la trayectoria formativa de Maria das Dores da Silva (1930-1939), fundadora y primera yalorixá del Terreiro de Santa Bárbara - Nação Xambá, terreiro de Candomblé localizado en Pernambuco. Metodológicamente utilizando la investigación bibliográfica, la investigación documental, la metodología de la historia oral y teóricamente utilizando la noción de educación no formal de Gohn (2006), la investigación develó los procesos formativos que conformaron el liderazgo religioso de Maria Oyá, como se conoció a Maria das Dores da Silva, además de revelar los problemas de ser mujer, negra y practicante de una religión afrobrasileña durante el período del Estado Novo (1937-1945), gobernado por el entonces presidente Getúlio Vargas (1882-1954), que impedía las prácticas religiosas que veneraban a los orixás.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Resumo Este artigo é fruto da análise da trajetória formativa de Maria das Dores da Silva (1900-1939), fundadora e primeira ialorixá do Terreiro de Santa Bárbara - Nação Xambá, terreiro de Candomblé localizado em Pernambuco. A pesquisa teve como objetivo analisar como o estudo sobre a formação dessa ialorixá contribui para o campo da História da Educação. Valendo-se metodologicamente da pesquisa bibliográfica, da pesquisa documental, da metodologia da História Oral e teoricamente da noção de educação não formal a partir de Gohn (2006), a pesquisa desvelou os processos formativos que compuseram a liderança religiosa de Maria Oyá, como ficou conhecida Maria das Dores da Silva, assim como revelou problemas de ser mulher, negra e praticante de religião de matriz afro-brasileira no período do Estado Novo (1937-1945), governado pelo então presidente Getúlio Vargas (1882-1954), que impediu as práticas religiosas que veneravam os orixás.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[História da Educação]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[História da Educação no Brasil]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[educação não formal.]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Historia de la Educación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Historia de la Educación en Brasil]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[educación no formal.]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[História da Educação]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[História da Educação no Brasil]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[educação não formal.]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALBERTI]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História oral: a experiência do CPDOC]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Getúlio Vargas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AVELAR]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A retomada da biografia histórica: problemas e perspectivas]]></article-title>
<source><![CDATA[Oralidades]]></source>
<year>2007</year>
<volume>2</volume>
<page-range>45-60</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CAMPOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[Z. D. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[De Xangô a Candomblé: transformações no mundo afro-pernambucano]]></article-title>
<source><![CDATA[Horizonte: Revista de Estudos de Teologia e Ciências da Religião]]></source>
<year>2013</year>
<volume>11</volume>
<page-range>13-28</page-range><publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CASALI]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Guias e orixás: narrativas de expressões orais sobre os Candomblés do MS]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em História, Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COSTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. J. M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MOTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[B. G. N.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SANTANA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[História das mulheres: formação docente, lutas e conquistas]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação &amp; Formação, Fortaleza]]></source>
<year>2022</year>
<volume>7</volume>
<page-range>e8015</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[COSTA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Entre a África e o Recife: interpretações do culto Chambá]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista da Associação Brasileira de Pesquisadores/as Negros/as (ABPN), [S.l.]]]></source>
<year>2011</year>
<volume>1</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>157-80</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DIEGUES]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ARRUDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. S. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Saberes tradicionais e biodiversidade no Brasil]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília, DF ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ministério do Meio Ambiente]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DOMINICÉ]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O processo de formação e alguns dos seus componentes relacionais]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[NÓVOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[FINGER]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O método (auto)biográfico e a formação]]></source>
<year>2014</year>
<edition>2</edition>
<page-range>77-90</page-range><publisher-loc><![CDATA[Natal ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UFRN]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[FRASER]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. T. D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GONDIM]]></surname>
<given-names><![CDATA[S. M. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Da fala do outro ao texto negociado: discussões sobre a entrevista na pesquisa qualitativa]]></article-title>
<source><![CDATA[Paidéia]]></source>
<year>2004</year>
<volume>14</volume>
<numero>28</numero>
<issue>28</issue>
<page-range>139-52</page-range><publisher-loc><![CDATA[Ribeirão Preto ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GOHN]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Educação não-formal e o papel do educador(a) social]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Meta: Avaliação]]></source>
<year>2009</year>
<volume>1</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>28-43</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GOHN]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Educação não-formal, participação da sociedade civil e estruturas colegiadas nas escolas]]></article-title>
<source><![CDATA[Ensaio: Avaliação e Políticas Públicas em Educação]]></source>
<year>2006</year>
<volume>14</volume>
<numero>50</numero>
<issue>50</issue>
<page-range>27-38</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[GUERRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. H. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Xangô rezado baixo. Xambá tocando alto: a reprodução da tradição religiosa através da música]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em Antropologia, Universidade Federal de Pernambuco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LIMA]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Entre o folclore e a religião: relações de poder e estratégias na construção da aceitação social e legitimação das religiões afro-pernambucanas (1945-1957)]]></source>
<year>2017</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em História, Universidade Federal de Pernambuco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LIMA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A família de santo nos candomblés jejes-nagôs da Bahia: um estudo de relações intragrupais]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Corrupio]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MACHADO]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A vivência religiosa no candomblé e a concepção junguiana do religare]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista da Spagesp]]></source>
<year>2012</year>
<volume>13</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>30-43</page-range><publisher-loc><![CDATA[Ribeirão Preto ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>MANUSCRITO SOBRE A HISTÓRIA DO TERREIRO DE SANTA BÁRBARA - NAÇÃO XAMBÁ</collab>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>s.d.</year>
<page-range>3</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MASIERO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[&#8220;Psicologia das raças&#8221; e religiosidade no Brasil: uma intersecção histórica]]></article-title>
<source><![CDATA[Psicologia: Ciência e Profissão, Brasília, DF, n]]></source>
<year>2002</year>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>66-79</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MENEZES]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As Yalorixás do Recife]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Funcultura]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MIRANDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. A. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Vivências amargas: a divisão de assistência a psicopatas de Pernambuco nos primeiros anos da década de 30]]></article-title>
<source><![CDATA[Clio: Revista de Pesquisa Histórica, Recife, n]]></source>
<year>2006</year>
<numero>24</numero>
<issue>24</issue>
<page-range>63-102</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MONTELEONE]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Costureiras, mucamas, lavadeiras e vendedoras: o trabalho feminino no século XIX e o cuidado com as roupas (Rio de Janeiro, 1850-1920)]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Estudos Feministas]]></source>
<year>2019</year>
<volume>27</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>e48913</page-range><publisher-loc><![CDATA[Florianópolis ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[OLIVEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Filosofia da ancestralidade como filosofia africana: educação e cultura afro-brasileira]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Sul-Americana de Filosofia e Educação]]></source>
<year>2012</year>
<numero>18</numero>
<issue>18</issue>
<page-range>28-47</page-range><publisher-loc><![CDATA[Brasília, DF ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>PERNAMBUCO</collab>
<source><![CDATA[Portaria n. 193, de 22 de janeiro de 1938]]></source>
<year>1938</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Diário Oficial do Estado de Pernambuco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RAFAEL]]></surname>
<given-names><![CDATA[U. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Xangô Rezado Baixo: religião e política na primeira república]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Cristóvão ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UFS]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SANTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. N.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DANTAS JUNIOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ZOBOLI]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Cinema, educação e africanidades: a memória no documentário Caixa d&#8217;água: qui-lombo é esse?]]></article-title>
<source><![CDATA[Educação &amp; Formação, Fortaleza]]></source>
<year>2020</year>
<volume>5</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>1-21</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A &#8220;Nova Escola do Recife&#8221;: o SERVIÇO DE HIGIENE MENTAL e sua relação com o campo indo-afro-pernambucano]]></source>
<year>2018</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Programa de Pós-Graduação em Antropologia, Universidade Federal de Pernambuco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SILVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Candomblé e umbanda: caminhos da devoção brasileira]]></source>
<year>2005</year>
<edition>5</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Selo Negro]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
